Programy obywatelstwa przez inwestycję (Citizenship by Investment, CBI) umożliwiają zamożnym osobom uzyskanie nowego obywatelstwa, często przy minimalnych wymogach dotyczących pobytu lub znajomości języka. Innymi słowy: te „drugie paszporty” są przyznawane przez mniejsze państwa w zamian za kapitał lub inwestycje.
Ta szybka ścieżka do paszportu może wprawdzie wzmocnić gospodarkę kraju, ale przyciąga też przestępców i skorumpowanych graczy. Międzynarodowe organy nadzoru wielokrotnie ostrzegały, że programy CBI, często określane jako „Golden Passport”, są nadużywane do prania pieniędzy lub ukrywania tożsamości. Najnowszy raport FATF/OECD wskazuje, że sprzedaż obywatelstw może wspierać wzrost gospodarczy, a jednocześnie stanowi wielomiliardową furtkę dla prania pieniędzy, obchodzenia sankcji i maskowania nielegalnych aktywów.
Paszporty CBI są uznawane przez banki i organy nadzorcze za czynnik wysokiego ryzyka. Często pochodzą z krajów o słabszych przepisach AML lub pod presją polityczną, by przyjmować inwestorów możliwie bez komplikacji. Brytyjski rząd publicznie oświadczył, że programy CBI Dominiki i Vanuatu były „wyraźnie nadużywane” i że obywatelstwa przyznawano osobom stanowiącym ryzyko dla Zjednoczonego Królestwa.
W praktyce oznacza to: gdy ktoś pojawia się w banku z drugim paszportem z Saint Kitts lub Malty, działy compliance zachowują szczególną czujność. Tacy klienci są często klasyfikowani jako obciążeni ryzykiem, wymaga się od nich rozbudowanych dowodów i przeprowadza pogłębioną weryfikację.
Jak działają programy CBI i których krajów to dotyczy
W ramach programu CBI osoba inwestuje w gospodarkę danego kraju, np. poprzez darowiznę na rzecz państwa, zakup nieruchomości, obligacji lub inne dopuszczone formy inwestycji, a w zamian otrzymuje obywatelstwo.
Następujące kraje są obecnie objęte podwyższonym nadzorem w kontekście drugiego obywatelstwa:
Antigua i Barbuda, Dominika, Grenada, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Vanuatu oraz Turcja.
Kilka państw zakończyło już swoje programy, w tym Malta, Cypr, Bułgaria i Czarnogóra.
Jednocześnie niektóre kraje wprowadziły nowe programy lub je planują: Argentyna (od 2026 r., ok. 500 000 USD za paszport z dostępem do strefy Schengen), Botswana (początek 2026 r., ok. 75 000 USD darowizny), Salwador (od 2023 r., 1 mln USD w kryptowalucie za dostęp do ponad 130 krajów bezwizowych) oraz Wyspy Świętego Tomasza i Książęca (od sierpnia 2025 r., ok. 90 000 USD darowizny).
Kraje te w dużej mierze znajdują się poza bezpośrednim wpływem UE, lecz również mogą coraz częściej trafiać pod lupę regulatorów.
Pranie pieniędzy, due diligence i ryzyko kraju
Drugie paszporty z państw CBI są w obszarze przeciwdziałania praniu pieniędzy traktowane jako sygnał ostrzegawczy. Pranie pieniędzy oznacza w uproszczeniu, że środki pochodzące z nielegalnych źródeł są przesuwane poprzez złożone transakcje tak, by wyglądały na legalne.
Aby temu przeciwdziałać, banki przeprowadzają tzw. weryfikację Know Your Customer (KYC) oraz Enhanced Due Diligence (EDD). Gdy klient przedstawia paszport CBI, regularnie padają dodatkowe pytania:
- Wiele dokumentów tożsamości: Sprawdzane są wszystkie paszporty, dowody tożsamości oraz dokumenty pobytowe. Niespójności, np. karaibski paszport przy jednoczesnej rezydencji podatkowej w Europie, budzą pytania.
- Pochodzenie majątku: Klient musi wiarygodnie wykazać, jak zbudował majątek. Banki wymagają jasnego przedstawienia źródła majątku.
- Pochodzenie środków: Przy większych wpłatach potrzebne są wyciągi z konta lub potwierdzenia transakcji, które dokumentują źródło pieniędzy.
- Weryfikacja sankcji i mediów: Sprawdzenie względem list sankcyjnych, list PEP (osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne) oraz międzynarodowych baz danych medialnych.
- Spójność podatkowa: Deklaracje podatkowe muszą odpowiadać obywatelstwu i miejscu zamieszkania. Kto formalnie jest obywatelem jednego kraju, a faktycznie mieszka w innym i tam płaci podatki, musi umieć to wyjaśnić.
Także po otwarciu konta prowadzony jest stały monitoring. Nietypowe transakcje lub nowe negatywne informacje skutkują ponowną weryfikacją.
Wniosek jest jasny: posiadanie drugiego paszportu zwiększa uwagę banku, a klient ma obowiązek wykazać, że majątek i tło są bez zarzutu.
Podsumowanie
Drugie paszporty uzyskane w programach inwestycyjnych dają mobilność i elastyczność, ale wiążą się też z ryzykiem prawnym i finansowym. Banki i organy nadzorcze szczególnie uważnie obserwują posiadaczy takich paszportów pod kątem prania pieniędzy lub ukrywania tożsamości.
Mówiąc prosto: kto posiada „Golden Passport”, musi liczyć się z tym, że banki zapytają, w jaki sposób nabyto obywatelstwo i skąd pochodzi majątek. Bez porządnej dokumentacji szybko może to stać się problemem.
Od 2026 r. obserwuje się wyraźne zaostrzenie regulacji. Zakazy UE, nowe mechanizmy kontroli i współpraca międzynarodowa mają na celu zapobieganie nadużyciom. Dlatego kluczowa jest przejrzystość. Pełna dokumentacja i spójne informacje są niezbędne, ponieważ paszporty CBI nadal wiążą się ze zwiększoną uwagą regulatorów.
Zanim złożysz wniosek o drugie obywatelstwo, zarezerwuj bezpłatną konsultację, aby zrozumieć, jaki wpływ może to mieć na Twoje relacje bankowe i Twoją globalną pozycję w zakresie zgodności (compliance).
